2025_GR_00527 - Deelname aan intergemeentelijke onroerenderfgoeddienst (IOED) Haspengouw West - Intergemeentelijke samenwerking - Goedkeuren

In het bestuursakkoord van Hasselt is de doelstelling opgenomen om respect te hebben voor erfgoed in al zijn vormen (doelstelling 2.3), waaronder de intentie om de Hasseltse monumenten, gebouwen en landschappen te registreren, inventariseren en maximaal te conserveren. Om deze doelstelling te realiseren is het belangrijk de juiste expertise te kunnen aanspreken om ons hierbij te begeleiden. Een intergemeentelijke onroerenderfgoeddienst (IOED) is hiervoor een geschikte partner.

Een IOED is een intergemeentelijke onroerenderfgoeddienst: een samenwerkingsverband tussen gemeenten om het onroerend erfgoedbeleid gezamenlijk uit te voeren. Momenteel zijn we reeds lid van de IOED Haspengouw West, maar enkel voor het grondgebied van Kortessem. Zij dienen om de zes jaar een nieuwe aanvraag in te dienen bij Vlaanderen voor werkingsmiddelen. Gezien de positieve ervaringen op grondgebied Kortessem is onderzocht op welke manier de werking kan worden uitgebreid naar het volledige grondgebied Hasselt.

Via het lidmaatschap van Kortessem werd al beroep gedaan op de IOED bij advies rond vergunningen met erfgoedaspecten en bij concrete projecten. Zo werd de voorbije jaren ingezet op de herwaardering en restauratie van vier kapelletjes, het in kaart brengen van waardevolle graven op de kerkhoven van Kortessem, en het ondersteunen van Erfgoeddoeners. Daarnaast organiseerden ze archeologiedagen in scholen en ondersteunden ze partners bij hun deelname aan Open Monumentendag, bijvoorbeeld via communicatie. IOED Haspengouw West heeft ook een erfgoedloket voor inwoners, waarbij bewoners van de aangesloten gemeenten hun vragen kunnen stellen rond vergunningen, restauratie, verkooptransacties, ontsluiting naar het publiek, enzovoort.

Hasselt wil deze beleidsperiode nieuwe stappen zetten in zijn onroerend erfgoedbeleid. De huidige inventaris van het Agentschap Onroerend Erfgoed, waarin alle belangrijke monumenten, landschappen en archeologische vindplaatsen zijn beschreven, vormt een belangrijke hoeksteen van een erfgoedbeleid. In 2017 werd de verantwoordelijkheid voor het updaten van deze inventaris en voor het eigen onroerend erfgoedbeleid overgedragen naar het lokale niveau. We erfden van het Vlaamse agentschap een erg verouderde inventaris die dateert van 1976, een van de meest verouderde van Vlaanderen. Weliswaar werden er thematisch hier en daar wat toevoegingen gedaan, bijvoorbeeld vakwerkhoeves. Er zijn echter nog zeer grote lacunes in deze inventaris, zoals de kleine ring, het interbellum en de rest van het twintigste-eeuwse erfgoed. Dit zijn belangrijke periodes voor Hasselt, dat in de vorige eeuw een sterke groei kende.

Door de gewijzigde samenstelling en verhoging van de gemeentelijke bijdrage voor de IOED zal de samenstelling van de deelnemende gemeenten veranderen. Vandaag zijn dit de gemeenten Alken, Borgloon (Tongeren-Borgloon), Gingelom, Heers, Kortessem (Hasselt) en Wellen. In de nieuwe aanvraag stappen de gemeenten Alken, Hasselt, Heers en Sint-Truiden in.

Concreet zal de deelname van Hasselt aan de IOED zich vertalen in:

Basiswerking: Advisering binnen vergunningen, opmaken beheersplannen,..
Advisering voor alle vergunningen met een onroerend-erfgoedaspect gebeurt via het erfgoedloket, hoofdzakelijk voor het buitengebied van Hasselt. Het buitengebied omvat alles buiten de grote ring van Hasselt.
Stedelijke adviesvragen (binnen de grote ring van Hasselt) zullen enkel behandeld worden indien dit qua werklast geen nefaste gevolgen heeft voor de andere partners.

De maatschappelijke zetel blijft bij RLHV in kasteel De Fauconval, evenals het vaste bureau. De medewerkers van de IOED zijn vlot bereikbaar voor de stedelijke diensten, zowel digitaal als fysiek. In onderling overleg kan een medewerker van de IOED op afgesproken tijdstippen vast aanwezig zijn in 't Scheep.

Maar ook voor het opmaken van onroerend erfgoedbeleid zal op de IOED beroep kunnen gedaan worden. vb. opmaak van RUP's, beheersplannen eigen patrimonium, enz.. 

Project herinventarisatie Stad Hasselt
De inventaris van het onroerend erfgoed van Hasselt heeft sinds 1976 geen grondige en systematische update meer gekregen. De IOED Haspengouw West zal dit voor de stad Hasselt uitvoeren: van het uitschrijven van het bestek tot de effectieve opname in de Vlaamse databank. De doelstelling is om deze inventaris binnen de eerste twee jaren van de beleidsperiode van de IOED af te ronden. Er wordt ook aandacht besteed aan hoe de inventaris effectief kan worden ingezet als beleidsinstrument voor de stad Hasselt.

De communicatie tijdens het inventarisatieproject is eveneens cruciaal. Zowel de communicatie naar de betrokken eigenaars als naar het brede publiek maakt deel uit van dit project, om het draagvlak zoveel mogelijk te vergroten en te streven naar een duurzaam resultaat. Overleg met erfgoedactoren in Hasselt en Vlaanderen die inhoudelijke kennis hebben over deze inventaris is daarbij essentieel. De IOED zal de communicatie voorbereiden, waarna deze samen met de stad Hasselt en haar communicatiedienst via stedelijke kanalen wordt uitgevoerd. De stad Hasselt zal de informatie vervolgens kunnen gebruiken om ze te ontsluiten naar het grote publiek. De eveneens nieuw op te richten erfgoedcel Hasselt zet in op een nieuwe digitale strategie om inhoud te ontsluiten. Ook de kennis die via de inventaris wordt opgedaan, zal hierin moeten worden geïntegreerd. Binnen de bijdrage van de stad Hasselt wordt hiervoor een projectbudget van 20.000 euro per jaar voorzien. In totaal zal er dus minstens 120.000 euro worden geïnvesteerd in het inventarisatieproject.

Ondersteunen van lopende projecten: funerair erfgoed, herbestemming van kerken en kapelletjes,...
Binnen lopende projecten van verschillende diensten zal de IOED ondersteuning bieden, bijvoorbeeld bij:
- Visievorming rond funerair erfgoed.
- Ondersteunen van de werkgroep kapelletjes bij de inventarisatie en het betrekken van eigenaars van kapellen.
- Meedenken over de herbestemming van kerken binnen een ruimer intergemeentelijk kader.
- Depot problematiek voor archeologisch erfgoed.

• De IOED heeft gespecialiseerde medewerkers met de juiste expertise in onroerend erfgoed. In Hasselt is er geen specifieke expertise aanwezig binnen het stedelijk personeel om degelijk advies te geven bij vergunningsaanvragen.
• Burgers kunnen met hun vragen rechtstreeks bij de IOED terecht.
• De opgebouwde expertise over het onroerend erfgoed op het grondgebied van Kortessem gaat niet verloren.
• De kerkhoven in Hasselt zullen de komende jaren moeten worden heropgewaardeerd, met aandacht voor het bewaren van waardevolle graven en het ontruimen van afgelopen concessies.
• Door de fusie met Kortessem is het buitengebied van de stad Hasselt aanzienlijk vergroot. Hierdoor is er ook een grotere vraag naar deze specifieke expertise.
• De inwoners van Hasselt kunnen met al hun vragen rond onroerend erfgoed terecht bij het erfgoedloket.
• De IOED is ingebed in de structuur van Regionaal Landschap Haspengouw en heeft haar hoofdzetel in Kortessem. Hierdoor is transversaal werken met hun andere deelwerkingen gemakkelijker. Bovendien kan de overhead gedeeld worden en hoeft dit niet apart voor deze IOED te worden opgezet. Dit versterkt de solide werking van de IOED.
• Samen met de gemeenten in de IOED delen we een aantal uitdagingen en gemeenschappelijke kenmerken van ons patrimonium:
  • Religieus erfgoed: herbestemmen van kerken, onderhoud van kapellen, opwaarderen en vergroenen van kerkhoven en begraafplaatsen.
  • Klein historisch erfgoed: waterputten, bronnen, bakovens, hekwerken.
  • Grotere monumenten zoals kastelen, molens, vakwerkhoeves.
  • Landschappelijk erfgoed zoals bomen, historische tuinen en parken. Hierdoor kan ingezet worden op het delen van expertise of het gezamenlijk aanpakken van projecten

Budget

Alle deelnemende gemeenten moeten samen een bijdrage leveren van minimum € 120.000,00. Vlaanderen verdubbelt deze bijdrage. Samen met de Vlaamse toelage is er dus een totaalbudget van € 240.000,00  jaarlijks, gedurende zes jaar, ter beschikking van deze IOED.

Vanuit Vlaanderen is er geen vaste verdeelsleutel voor de bijdragen aan deze IOED. De deelnemende gemeenten bepalen zelf hoe ze dit budget verdelen en welke parameters gebruikt worden. Hierbij werd gekeken naar de grootte van de gemeente en het aanwezige erfgoed. De bijdragen aan deze IOED vallen voor iedere gemeente uiteen in twee delen: een vast werkingsbudget en een projectbudget. Met het vaste werkingsbudget voorziet de IOED de basisdienstverlening. Met het projectbudget zal de IOED voor iedere gemeente een project opstarten dat inspeelt op de noden van die gemeente. Hasselt draagt € 20.000,00 projectkosten en € 20.000,00 werkingsbudget bij, wat in totaal een jaarlijkse bijdrage van +/- € 40.000,00 geeft. Voor de stad Hasselt is gekozen voor één groter project: namelijk de versnelde (her)inventarisatie van haar onroerend erfgoed.

Timing

De aanvraag (zie dossier in bijlage) moet ingediend zijn bij Vlaanderen voor 15 januari 2026. Na goedkeuring start de nieuwe IOED op 1 januari 2027 en loopt deze voor zes jaar. Het project rond inventarisatie zal worden opgestart en afgerond in de eerste twee jaren van deze werking: 2027 en 2028.

Het Bestuursdecreet van 7 december 2018, Titel II, hfdst. 3

Het Decreet Lokaal Bestuur van 22 december 2017, meer bepaald artikels 326 tot en met 341 betreffende het bestuurlijk toezicht.

De wet van 29 juli 1991 betreffende de uitdrukkelijke motiveringsplicht van bestuurshandelingen, en latere wijzigingen.

De kredieten voor deze uitgave zijn voorzien op:

Bedrag: € 40.000,00 per jaar* (periode van 2027 t.e.m. 2032)
Volgnummer: MJP002373 - BE - Bovenlokaal samenwerkingsverband onroerend erfgoed (IOED)
Algemene rekening: 61323000
Beleidsbudget
Exploitatie

* Dit bedrag zal jaarlijks geïndexeerd worden volgens de gezondheidsindex, zie bijgevoegde tabel.